Kastamonu, Uzun Havaların Kuzeydeki Güçlü Duraklarından Biri
Kastamonu halk müziğinin en dikkat çekici özelliklerinden biri uzun hava geleneği.
Yörede gerçekleştirilen derlemeler, Kastamonu’da geçmişten bugüne güçlü bir halk müziği kültürünün varlığını ortaya koyuyor.
Kastamonu’da halk müziğine ilişkin önemli derleme çalışmalarından biri 1928 yılında İstanbul Belediye Konservatuvarı adına gerçekleştirildi. Bu çalışmada Yusuf Ziya, Ekrem Besim, Muhittin Sadak ve Ferruh Arsunar gibi isimler yer aldı.
1948 yılında ise Ankara Devlet Konservatuvarı tarafından gerçekleştirilen ikinci önemli derleme çalışmasında Muzaffer Sarısözen, Halil Bedii Yönetken ve teknisyen Rıza Yetişen görev aldı.
Bu çalışmalar sayesinde yörede kuşaktan kuşağa aktarılan çok sayıda ezginin kayıt altına alınması ve Türk halk müziği repertuvarına kazandırılması mümkün oldu.
Kastamonu’nun müzik kültüründe âşıklık geleneği de önemli bir yere sahip.
İnsanî, Âşık Kemâli, Âşık Meydânı, Feyzi Berkıya, Kırnaoğlu, Âşık Hasan, Ozanoğlu ve Yorgansız Hakkı gibi isimler, yöredeki âşıklık geleneğinin temsilcileri arasında gösteriliyor.
Saz eşliğinde söylenen koşma, divan, kalenderi, semai, müstezat ve destan gibi nazım biçimleri ise halk şiiri ile müziğin Kastamonu kültüründe nasıl iç içe geçtiğinin örneklerini oluşturuyor.
Kastamonu Türkülerinde Hayatın Her Hali Var
Kastamonu türküleri, yalnızca aşk ve ayrılığı anlatmıyor.
Yörenin sosyal hayatı, meslekleri, savaşları, düğünleri, kahramanlık hikâyeleri ve hatta insanların günlük çalışma düzenleri bile türkülere konu olmuş durumda.
Yiğitlemeler, koçaklamalar, gemici havaları, Elpük ve Yelpük koşmaları, Topal Koşma, Zil Havası, Aşağı İmaret, Çırdak, dokumacı türküleri, düğün havaları, güzellemeler, esnaf türküleri, kına havaları ve meydan havaları bu zenginliğin parçaları arasında bulunuyor.
Kastamonu halk müziğinin belki de en ilginç özelliklerinden biri, çalışma hayatının çıkardığı seslerin bile müziğe dönüşebilmesi.
Örneğin dokumacılığı anlatan türkülerde tezgâhın ritmi ön plana çıkarken demirci, bakırcı ve kalaycılarla ilgili ezgilerde çekiç seslerinin oluşturduğu ritim dikkat çekiyor.
Karadeniz kıyısındaki ilçelerde ise deniz kültürü müziğe doğrudan yansıyor.
Özellikle İnebolu ve çevresindeki gemici havaları, yöre insanının denizle kurduğu ilişkinin müzikal karşılıklarından biri olarak öne çıkıyor. Kürek çekme, tekneyi kıyıya alma ve deniz üzerindeki hareketlerin ritmik biçimde oyunlara aktarılması Kastamonu halk kültürünün en özgün örnekleri arasında yer alıyor.
Yörede uzun havaların ardından ritmik ezgilere geçilmesi de dikkat çekici özelliklerden biri. Sepetçioğlu ve Yıldız gibi örneklerde bu yapı görülebiliyor.
Kastamonu ezgilerinde iki ve dört zamanlı yapıların yanında beş ve dokuz zamanlı usullere de rastlanıyor. Özellikle dokuz zamanlı ritimlerin farklı bölünüşleri, yöresel müzik karakterinin oluşmasına katkı sağlıyor.
İşte Kastamonu’nun En Bilinen Türküleri
Kastamonu’nun türkü repertuvarı oldukça geniş.
Sepetçioğlu, Kastamonu ile özdeşleşen eserlerin başında geliyor. Bunun yanında İndim Dereye Beklerim, Evlerinin Önü Meşedir, Evlerinin Önü Tozluk, Evlerinin Önü Nane, Kahvenin Önünde Beyler Bahçesi, Üç Kız İdik, Toprak Köprü, Şu Dere Aşmak İster, Turna, Çıkabilsem Şu Yokuşun Başına, Köprünün Altı Diken, Geyik, Sabahın Seher Vakti, Yüksek Minare, Çayır Çıktı, Çırdak, Konaklar Yaptırdım, Ilgaz’ın Altı ve Yeni Kapı yöreyle ilişkilendirilen eserler arasında bulunuyor.
Mehmedim, Kara Koyun, Ayşe, Ocak Başında Mana, Yel Eser, Hürmüz Gelin, Ördek İsen Göle Gel, Köroğlu, Aşağı İmaret, Topal Koşma, Elpük-Yelpük Koşması, Yaş Nane, Sisli Kaya, Kınalı Keklik, Demirciler ve Beyler Bahçesi gibi eserler de Kastamonu halk müziği repertuvarının zenginliğini ortaya koyuyor.
Yıldız, Bülbül ve Dağlar ise yöredeki uzun hava kültürünün dikkat çeken örnekleri arasında gösteriliyor.
Kastamonu türkülerinin önemli özelliklerinden biri de kentin farklı bölgelerindeki yaşam biçimlerini taşıması. Karadeniz kıyısında denizcilik kültürünün izleri görülürken iç kesimlerde tarım, hayvancılık, zanaatkârlık ve efe kültürü daha belirgin hale geliyor.
Bu nedenle Kastamonu türkülerine yalnızca birer müzik eseri olarak bakmak yeterli değil. Türküler aynı zamanda geçmiş dönemlerde yaşayan insanların günlük hayatını, toplumsal ilişkilerini ve yaşadıkları olayları günümüze aktaran birer sözlü tarih belgesi niteliği taşıyor.
Bağlamadan Kemenceye: Kastamonu’nun Geleneksel Sazları
Kastamonu halk müziğinin zenginliği kullanılan müzik aletlerinde de kendisini gösteriyor.
Tezeneli sazlar arasında bağlama, cura ve meydan sazı önemli yer tutuyor. Tambura ve yörede kullanılan farklı telli çalgılar da müzik geleneğinin parçaları arasında.
Kastamonu’nun Türk halk müziği tarihine kazandırdığı sanatçılar da bulunuyor. Âşık Mümin Meydani ve İnebolulu Sarı Recep, yöre müzik kültürünün Türkiye çapında tanınmasına katkıda bulunan isimler arasında anılıyor.
Yaylı çalgılar arasında kemane ve kemençe dikkat çekerken, üflemeli sazların başında ise zurna geliyor. Büyük dilli kavallar ve çoban düdükleri de yörede kullanılan geleneksel çalgılar arasında yer alıyor.
Ritmin vazgeçilmezleri ise davul, tef, zil ve kaşık.
Bu çeşitlilik, Kastamonu’nun Anadolu’nun farklı müzik bölgeleri arasında kendine özgü bir geçiş ve kültür alanı oluşturmasına katkıda bulunuyor.
Zeybekten Gemici Oyunlarına Kastamonu Halk Oyunları
Kastamonu halk oyunları denildiğinde ilk akla gelen türlerden biri zeybek.
Kastamonu ve çevresi genel olarak zeybek kültürünün görüldüğü alanlardan biri kabul edilirken Karadeniz kıyısındaki ilçelerde farklı hareket ve ritim özellikleriyle karşılaşılabiliyor.
Düğünlerde, nişanlarda, bayramlarda ve çeşitli eğlencelerde oynanan zeybeklerde özellikle erkek oyunlarına geleneksel olarak davul ve zurna eşlik ediyor.
Kastamonu yöresinde bilinen oyunlar arasında Aşağı İmaret, Ben Tefimi, Beyler Bahçesi, Bütün Çırdak, Yarım Çırdak, Çeliktendir, Erencik, Genç Osman, Hendek, Heyamola, Kara Kuzu Havası, Karanfil Oyunu, Kınalı Keklik, Oturak Havası, Sepetçioğlu ve Topal Koşma gibi örnekler bulunuyor.
Kıyı ilçelerindeki oyunlarda ise denizcilik kültürü belirginleşiyor.
Gemici oyunlarında kürek çekme ve teknenin hareketleri insan bedeninin hareketleriyle canlandırılıyor. Böylece denizde gerçekleştirilen gündelik bir iş, müzik ve dans yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılan kültürel bir gösteriye dönüşüyor.
Bu yönüyle Kastamonu halk oyunları yalnızca eğlence amacı taşımıyor; yörede yaşayan insanların çalışma hayatını, toplumsal düzenini ve doğayla ilişkisini de sahneye taşıyor.
Sepetçioğlu: Bir Zeybekten Çok Daha Fazlası
Kastamonu halk kültürünün simge isimlerinden biri kuşkusuz Sepetçioğlu.
Sepetçioğlu Zeybeği, bugün Kastamonu denildiğinde akla gelen en önemli halk oyunlarından biri. Genellikle birkaç oyuncunun birlikte sergilediği oyunda ağır, kararlı ve yiğitliği temsil eden hareketler ön plana çıkıyor.
Sepetçioğlu Osman hakkındaki anlatılar ise farklılık gösteriyor.
Yaygın rivayetlerden birine göre Osman, Araç yöresinde yaşayan ve sepetçilikle geçinen bir gençtir. Bölgedeki yöneticilerin halka uyguladığı baskı ve ağır vergiler karşısında isyan eder. Kendisine verilen ağır bir göreve karşı çıkmasının ardından yöneticilerle karşı karşıya gelir ve dağa çıkar.
Hikâyenin farklı anlatımlarında Osman’ın ailesi üzerinden teslim olmaya zorlandığı, kuşatıldığı ve mücadele ettiği aktarılır. Bazı rivayetlerde hayatını kaybettiği, bazı anlatılarda İstanbul’da yargılandığı, başka bir anlatıda ise bağışlandığı söylenir.
Tarihsel ayrıntıları rivayetlere göre değişse de anlatının merkezindeki düşünce değişmez:
Haksızlığa boyun eğmeyen Kastamonulu bir efe.
İşte Sepetçioğlu Zeybeği’nin güçlü figürleri de bu nedenle yalnızca estetik hareketlerden oluşmaz. Oyuncunun ağır duruşu, diz kırmaları, karşılıklı hareketleri ve güçlü adımları; cesaret, vakar ve mücadele düşüncesinin bedensel ifadesi olarak yorumlanır.
Oyun genel olarak farklı bölümler halinde ilerler. Türkülü ve ağır başlangıcın ardından hareketler giderek belirginleşir; karşılıklı figürler, el vuruşları, sekmeler ve yere yakın hareketler oyunun dramatik etkisini artırır.
Bu nedenle Sepetçioğlu, yalnızca Kastamonu’nun meşhur bir türküsü ya da zeybeği değildir. Aynı zamanda şehrin kültürel hafızasında yiğitlik, adalet arayışı ve haksızlığa karşı duruşla özdeşleşen bir semboldür.
Kastamonu’nun Hafızası Türkülerde Yaşamaya Devam Ediyor
Bir şehrin tarihini anlamanın yolu her zaman yalnızca arşiv belgelerinden, eski yapılardan ya da tarih kitaplarından geçmiyor.
Bazen bir bağlamanın teline, bir davulun ritmine ya da yıllardır söylenen birkaç dizeye kulak vermek gerekiyor.
Kastamonu halk müziği tam olarak böyle bir miras sunuyor.
Sepetçioğlu’nun yiğitliğinden İnebolulu gemicilerin denizle mücadelesine, dokuma tezgâhlarının sesinden bakırcıların çekiçlerine, düğünlerden kına gecelerine kadar Kastamonu insanının hayatındaki pek çok unsur türkülere ve oyunlara taşınmış durumda.
Bugün Kastamonu türküleri ve Kastamonu halk oyunları, yalnızca geçmişten kalan folklorik değerler değil; kentin kimliğini gelecek kuşaklara taşıyan yaşayan bir kültür mirası olmayı sürdürüyor.
Çünkü Kastamonu’nun hikâyesi yalnızca anlatılmıyor.
Bazen söyleniyor, bazen çalınıyor, bazen de bir zeybeğin ağır adımlarında yeniden yaşanıyor.