Çıkrık Nedir, Ne İşe Yarar? Kuyu ve Yün Çıkrığı
Çıkrık nedir, ne işe yarar? TDK anlamı, basit makine olarak çıkrık, kuyu çıkrığı, yün eğirme çıkrığı, kirmanla farkı ve Kastamonu köylerinde kullanımı.

Çıkrık Nedir, Ne İşe Yarar? Kuyu ve Yün Çıkrığı
Çıkrık nedir sorusu, hem Türk Dil Kurumu anlamıyla hem de fizik dersindeki basit makine konusuyla sıkça karşımıza çıkar. Bu çerçevede çıkrık, kuyudan su çekmek veya yün eğirmek için kullandığımız tekerlekli bir basit makinadır. Özellikle köylerde yaygın olarak kullandığımız çıkrık, iki ana türde karşımıza çıkar: kuyu çıkrığı ve yün eğirme çıkrığı. Bu yazıda çıkrığın ne demek olduğunu, nasıl çalıştığını ve Kastamonu köylerindeki kullanımını bir araya getirdik.
Çıkrık Ne Demek? (TDK Anlamı)
Çıkrık kelimesi Türk Dil Kurumu’nda iki ana anlamla geçer. Öncelikle TDK’ya göre çıkrığı “kuyudan su çekmeye veya yün eğirmeye yarar, tekerlekli ve kollu basit makine” olarak tanımlarız. Ayrıca dokumacılıkta kullandığımız bir araç anlamı da vardır.
TDK anlamı:
- 1. anlam: Kuyudan su çekmeye veya yün eğirmeye yarar, tekerlekli ve kollu basit makine.
- 2. anlam: Dokumacılıkta atkı ipliğini geçirip germeye yarar araç.
Özellikle çıkrık kelimesi köy yaşamında su ve tekstil olmak üzere iki alanda karşımıza çıkar. Bu yüzden çıkrığı iki türde incelememiz gerekir.
Ayrıca halk arasında çıkrık kelimesini “dolap” veya “manivela” ile karıştırırız; fakat bu üç araç farklı basit makinelerdir.
Basit Makine Olarak Çıkrık: Nasıl Kuvvet Kazandırır?
Çıkrık bir basit makinadır ve 8. sınıf fizik müfredatında yer alır. Öncelikle TÜBİTAK’a göre çıkrık, “dönme eksenleri çakışık iki veya daha fazla silindirden meydana gelir.” Ayrıca bu sistemde yükü çapı küçük olan silindire bağlarız.
Çıkrığın fizik prensibi:
- İki silindir: Eksenleri aynı, yarıçapları farklı.
- Büyük tekerlek: Kolu çevirdiğimizde büyük tekerlek döner.
- Küçük tekerlek: Büyük tekerlek küçük tekerleği döndürür.
- Kuvvet kazancı: Küçük tekerlek az kuvvetle daha çok yük taşır.
Özellikle çıkrıkta büyük tekerlek çapı küçük tekerlek çapından büyük olduğu için kuvvet kazancı sağlarız. Bu yüzden az kuvvetle ağır bir kovayı kuyudan çıkarırız.
Ayrıca bisikletteki pedal-mil düzeneği de bir çıkrık örneğidir. Bu çerçevede çıkrık prensibini günlük hayatta da görürüz.
Kuyu Çıkrığı
Kuyu çıkrığı en yaygın çıkrık türüdür. Öncelikle köylerde kuyudan su çekmek için kullanırız. Ayrıca büyük bir tekerlek, kol, ip ve kovadan oluşur.
Kuyu çıkrığının parçaları:
- Büyük tekerlek: Üstte, kola bağlı.
- Kol: Tekerleği çevirmek için.
- İp: Tekerleğe sarılır ve kovaya bağlı.
- Kova: Kuyunun dibine iner ve suyu taşır.
- Küçük mil: İpin sarıldığı küçük silindir.
Özellikle kolu çevirdiğimizde büyük tekerlek döner ve ipi küçük mile sararız. Bu yüzden kova yukarı çıkar ve suyu kuyudan alırız.
Ayrıca kuyu çıkrığı Osmanlı’dan beri Anadolu köylerinde yaygın bir araçtır. Bu çerçevede kırsal yaşamın simgesi haline gelmiştir.
Yün Eğirme Çıkrığı ve Kirmanla Farkı
Yün eğirme çıkrığı yün veya iplik eğirmek için kullandığımız küçük el çıkrığıdır. Öncelikle bu çıkrık, el ile çevirdiğimiz bir tekerlek ve iğinden oluşur. Ayrıca kirman adlı daha basit araçtan farklıdır.
Yün çıkrığı ve kirman farkı:
- Çıkrık: Tekerlekli, kol ile çevrilen, ipliği hızlı eğiren araç.
- Kirman: Top ve çubuktan oluşan, elle döndürülen basit eğirme aracı.
- Hız: Çıkrık kirmandan daha hızlı iplik eğirir.
- Kullanım: Çıkrığı oturarak, kirmanı ayakta veya oturarak kullanırız.
Özellikle Çıkrığın Kirmanla Dansı yazımızda bu iki aracın hikâyesini anlattık. Ayrıca Kirmanın Dansı 2 sayfamızda kirman kültürünü işledik.
Bu çerçevede çıkrık ve kirman, Anadolu köyünde kadınların el emeğinin simgesidir. Bu yüzden bu iki araç kırsal yaşamın önemli parçasıdır.
Kastamonu Köylerinde Çıkrık
Kastamonu köylerinde çıkrığı hem kuyu hem yün eğirme amaçlı kullanırdık. Öncelikle Kastamonu’nun dağlık ve kırsal yapısı çıkrık kullanımını yaygınlaştırdı. Ayrıca Karadeniz ikliminde su kuyuları ve yün üretimi çıkrığa ihtiyaç doğurdu.
Kastamonu’da çıkrık kullanımı:
- Kuyu çıkrığı: Köylerde su çekmek için.
- Yün çıkrığı: Koyun yününden iplik eğirmek için.
- Daday yöresi: Yün eğirme çıkrığı yaygındı.
- İç ilçeler: Kuyu çıkrığı su kaynaklarında kullanılırdı.
Özellikle Daday gezilecek yerler yazımızda Daday’ın kırsal kültürüne değindik. Ayrıca “Kastamonu nesi meşhur” merkez sayfamız Kastamonu’nun kültürel atlasını sunar.
Bu çerçevede çıkrık Kastamonu köylerinde hem günlük yaşamın hem de el sanatlarının parçasıydı. Bu yüzden Kastamonu kırsal kültüründe önemli bir yere sahiptir.
Çıkrık Nasıl Çalışır? Parçaları Neler?
Çıkrığın çalışma prensibi basit makine kurallarına dayanır. Öncelikle iki silindir aynı eksende döner. Ayrıca büyük silindirin çapı küçük silindirin çapından büyük olduğu için kuvvet kazancı sağlarız.
Çıkrığın parçaları:
- Büyük tekerlek (kol): Elle çevrilen büyük çaplı silindir.
- Küçük mil (şaft): İpin sarıldığı küçük çaplı silindir.
- İp veya zincir: Küçük mile sarılır ve yüke bağlı.
- Yük (kova veya iplik): Çekilen veya eğirilen ağırlık.
- Kasıt (iskelet): Tekerlek ve mili taşıyan ahşap iskelet.
Çıkrığın çalışma adımları:
- Kolu çeviririz: Büyük tekerlek döner.
- Mil döner: Büyük tekerlek küçük mili döndürür.
- İpi sararız: Küçük mile ip sararız.
- Yük çıkar: Kova yukarı çıkar veya iplik eğirilir.
Özellikle çıkrığın kuvvet kazancı büyük ve küçük tekerlek çapları arasındaki farktan gelir. Bu yüzden tekerlek çapları ne kadar farklıysa kuvvet kazancı o kadar fazla olur.
Ayrıca çıkrık prensibini vinçler, direnler ve fabrika makinelerinde de kullanırız. Bu çerçevede çıkrık modern makinelerin atasıdır.
Diğer Yazılarımız
37haber olarak Kastamonu köy kültürü ve el sanatları serisi hazırlıyoruz. Öncelikle Çıkrığın Kirmanla Dansı yazımızda çıkrık ve kirmanın hikâyesini anlattık. Ayrıca Kirmanın Dansı 2 sayfamızda kirman kültürünü işledik.
Bunun yanı sıra Daday gezilecek yerler ve “Kastamonu nesi meşhur” sayfalarımız Kastamonu kültürel atlasını sunar.
Dolayısıyla Kastamonu köy kültürü arayan okuyucularımız geniş bir yelpaze bulur.
Merak Ettikleriniz
Çıkrık nedir?
Çıkrık kuyudan su çekmeye veya yün eğirmeye yarayan tekerlekli ve kollu basit makinadır. Ayrıca TDK’ya göre dokumacılıkta da kullandığımız bir araçtır.
Çıkrık kaç türdür?
Çıkrığı iki ana türde kullanırız: kuyu çıkrığı (su çekme) ve yün eğirme çıkrığı (iplik eğirme).
Çıkrık nasıl kuvvet kazandırır?
Çıkrıkta büyük tekerlek çapı küçük tekerlekten büyük olduğu için kuvvet kazancı sağlarız. Özellikle az kuvvetle ağır yük taşırız.
Çıkrık ve kirman farkı nedir?
Çıkrık tekerlekli ve kol ile çevrilen bir araç; kirman ise top ve çubuktan oluşan basit bir eğirme aracıdır. Ayrıca çıkrık kirmandan daha hızlı iplik eğirir.
Çıkrığın parçaları nelerdir?
Çıkrığın parçaları büyük tekerlek (kol), küçük mil (şaft), ip veya zincir, yük (kova veya iplik) ve kasıt (iskelet) olmak üzere beş ana parçadan oluşur.
Kuyu çıkrığı nasıl çalışır?
Kuyu çıkrığında kolu çevirdiğimizde büyük tekerlek döner ve ipi küçük mile sararız. Ayrıca kova yukarı çıkar ve suyu kuyudan alırız.
Çıkrık hangi basit makinedir?
Çıkrık “makara” grubuna giren bir basit makinadır. Özellikle eksenleri aynı, yarıçapları farklı silindirlerden oluşur.
Çıkrık Kastamonu’da kullanılır mıydı?
Evet. Kastamonu köylerinde çıkrığı hem kuyu hem yün eğirme amaçlı kullanırdık. Ayrıca Daday yöresinde yün çıkrığı yaygındı.