Zenta’da Bir Köprüye Sığmayan İki İrade

Bir yanda sefere bizzat çıkan Sultan II. Mustafa, öte yanda Kastamonu Doğanyurtlu Sadrazam Elmas Mehmed Paşa. İki seferin ardından üçüncüsüne de güvenle çıktılar. Zenta’da binlerce asker, o güvenin bedelini ödedi.

İki zaferin ardından üçüncü sefer

“İki manyak bir arada…” İnsan, Zenta’nın hikâyesini okuyunca ilk anda böyle söylemek istiyor. Sonra durup düşünüyor. Bunlardan biri, Viyana bozgununun ardından ordusunun başına geçen bir padişah. Öteki, bir gemi reisinin oğlu olarak çıktığı Kastamonu kıyılarından Enderun’a, oradan sadrazamlığa kadar yükselen hemşehrimiz Elmas Mehmed Paşa. Paşa’nın doğduğu Hoşalay, bugünkü Doğanyurt. Rivayete bakılırsa düzgün endamı ve yüzü ona “Elmas” lakabını kazandırmış. Zenta’da öldüğünde otuz altı yaşında olduğu belirtiliyor. TDV İ

Üstelik ilk iki seferde ellerine güvenmek için sebepleri vardı. 1695’te Lippa Kalesi alındı, Avusturyalı General Veterani’nin kuvvetleri yenildi. Ertesi yıl Ulaş’ta bir başarı daha geldi. II. Mustafa, bu iki seferin ardından Avusturya’nın barış teklifini geri çevirdi. Bugünden bakıp o kararı kolayca mahkûm edebiliriz. Fakat asıl soru şu. İki kez kazanmış bir hükümdara, üçüncü seferin hangi şartlarda kaybedilebileceğini kim anlatacaktı?

Beni bu hikâyede en çok düşündüren, o güne kadar işlerine yarayan cesarete üçüncü seferde de aynı ölçüde güvenmeleri. Tamam da hemşehrim, Fatih’in kararlılığına özenmek kolay. Senin önünde yıllardır savaşan bir ordu, aşılacak nehirler ve kurulması gereken köprüler var. Bir devletin gücünü, başındaki iki adamın kendine güveninden ölçmeye kalkarsan, haritadaki en ince mavi çizgi bile hesabını bozar.

Belgrad’da söylenen, Tisa’da yaşanan

O itiraz aslında Belgrad’daki savaş meclisinde dile getirildi. Amcazâde Hüseyin Paşa, daha yakındaki Varadin üzerine yürünmesini istedi. Elmas Mehmed Paşa ile Tımışvar muhafızı Koca Câfer Paşa, Tımışvar yönünü savundu. II. Mustafa da bu görüşü benimsedi. Seçilen yol, nehirlere ve bataklıklara giren bir güzergâhtı. İtiraz kayda geçti, ordu yola çıktı. Bugün insanın dönüp tekrar okumak istediği yer tam da o meclis. Çünkü sonradan felaketin bahanesi olacak arazi, karar verildiği gün de herkesin önündeydi.

11 Eylül 1697’de, bugün Sırbistan sınırları içindeki Zenta’da, Osmanlı ordusu Tisa Nehri’ni geçerken Prens Eugène saldırdı. Padişah karşı kıyıya geçmişti. Sadrazam ve bazı kumandanlar gerideydi. Asker köprüye yığıldığında Paşa, yalın kılıç önlerine dikildi. Ölümünün nasıl gerçekleştiği kesin değil. TDV İslâm Ansiklopedisi, o kargaşada kendi askerleri tarafından öldürülmüş olabileceğini aktarıyor. Binlerce asker hayatını kaybetti. Sadrazamın taşıdığı padişah mührü de düşmanın eline geçti.

O sahneyi gözümün önüne getirdiğimde, Paşa’nın elindeki kılıçtan çok köprüye koşan askerleri düşünüyorum. O askerlerin çoğu, Belgrad’da hangi yolun niçin seçildiğini belki hiç duymamıştı. Birkaç kişinin verdiği karardan kendilerine düşen, karşı kıyıya ulaşabilmek için birbirlerinin omuzları arasından yol bulmaya çalışmaktı.

Mühür elden gidince

Zenta’nın ardından II. Mustafa, ordunun sağ kalan kısmıyla Tımışvar’a çekildi. Varadin’i öneren Amcazâde Hüseyin Paşa, bozgunun ardından sadrazamlığa getirildi. Tarihin en acı ayrıntılarından biri de bu. Seferden önce görüşü kabul görmeyen adam, seferden sonra devletin işlerini toparlamakla görevlendirildi. İki yıl sonra imzalanan 1699 Karlofça Antlaşması’na giden yolda Zenta önemli bir dönüm noktası oldu.

Elmas Mehmed Paşa’nın son anda askerinin başında kalması saygıyı hak ediyor. II. Mustafa’nın seferin yükünü bizzat üstlenmesini de önemsiyorum. Yine de Doğanyurtlu bir hemşehrimizi anarken, Belgrad’da savunduğu kararın bedelini açıkça konuşabiliriz. Çünkü Zenta’da karar verenlerin isimlerini biliyoruz. O kararla nehre sürüklenenlerin çoğunun adını ise bugün kimse bilmiyor.

Allah ikisine de, Tisa kıyısında can veren askerlere de rahmet eylesin.

Bir kere acziyete düşmeye gör… Daha dün huzurunda görüşünü dinlediğin adama, bugün elinde kalan orduyu teslim edersin.