Kastamonu Yöresel Kelimeler Sözlüğü

Kastamonu Şivesi Neden Bu Kadar Zengindir?

Kastamonu, Türkçenin Anadolu’daki en eski kullanım alanlarından biridir. Öncelikle Selçuklu, Candaroğulları ve Osmanlı döneminde sürekli iskân almıştır. Bu yüzden şivede Eski Anadolu Türkçesi, Karadeniz Rumcası ve komşu illerin ağzından izler birlikte yaşar. Ayrıca bölgede Yörük, Türkmen, Çepni ve Manav boyları da konuşmayı biçimlendirmiştir.

Türk Dil Kurumu’nun Derleme Sözlüğü, Kastamonu için yüzlerce özel söz kaydeder. Kastamonu Üniversitesi’nin Kelime.com veritabanı da ilin ağzını ayrıca derlemiştir. Dolayısıyla buradaki kelimeler uydurma değil; kayıtlı yöre sözleridir. Yalnızca bazıları bugün unutuldu; çoğu yaşlı Kastamonulunun ağzında yaşamaya devam ediyor.

Özellikle kırsal kesimde tarım, orman ve hayvancılık kelimeleri yoğundur. Bunun nedeni, ilin uzun süre köy ekonomisine dayanmasıdır. Dolayısıyla kent merkezine yaklaştıkça şive Türkçenin standart ağzına yaklaşır. Yine de “abar”, “gabak”, “gağut” gibi sözler şehirde de yaşıyor

Bu sözlüğü Kastamonuluların dilini tanımaları için hazırladık. Aynı zamanda şive meraklılarına da bir başlangıç olsun diye. Aşağıdaki 50 söz, harf gruplarına göre ayrıldı. Böylece aradığınızı kolayca bulabilirsiniz.

Kastamonu Yöresel Kelimeleri: 50 Kelime ve Anlamları

Aşağıdaki listede her sözün yaygın anlamı ve ilçesi yer alır. Tek bir anlamı olmayanlar için en çok bilinen karşılığı seçtik. Okur katkısıyla liste zamanla büyür.

A Harfiyle Başlayan Kelimeler

• Aabacık: Ağabey için sevgi dolu bir sesleniş sözü.
• Aakuru git: Yan yan, çapraz biçimde yürümek (Araç, Okçular köyü).
• Aarı: Bir yönün tarafına, o yöne doğru anlamında bir yönelgeç.
• Abar: Kastamonu merkez ve köylerinde haber yerine geçen söz.
• Aba: Abla anlamına gelen sevgi sözcüğü (Taşköprü, İhsangazi, Araç, sahil ilçeleri).
• Ababora: Fırında köz hâline gelen kestane (İnebolu).
• Abalamak: Çocuğun emekleyerek yürümeye başladığı dönem; yeni elbise giyme töreni (Kastamonu, İhsangazi).
• Aber: “Getir” emri anlamını taşıyan kısa sesleniş.

A Harfiyle Başlayan Kelimeler — Sürüyor

• Abey: Ağabeyin bir başka söylenişi.
• Abrul-abril: Nisan ayının yöresel adı (Taşköprü ve çevresi).
• Abarii: Şaşma, korku ve hayret anında çıkan ünlem (Cide).
• Acar: Sağlam, dinç, güçlü kişi ya da hayvan için bir sıfat.
• Acılı: Yaslı, matemli, başı daralı ev için bir sıfat.
• Acuk: Azıcık, biraz, küçük bir parça anlamında ölçü sözü.
• Acumuk: Aşısı olmayan yabani meyve ağacı için bir söz.
• Acı: Bazı Kastamonu köylerinde ekşi yerine geçen söz.

C, D ve F Harfiyle Başlayan Kelimeler

• Cızıramak: Sızlanarak, homurdanarak şikâyet etmek.
• Direktor: Traktör için kısa bir yöresel söz (Kastamonu merkez çevresi).
• Doohaaah: Öküzlere “dur” anlamını taşıyan uzun bir sesleniş.
• Filke: Musluk için kısa bir yöresel söz.

G Harfiyle Başlayan Kelimeler

• Gabak: Kabak sebzesi ve meyvesi için asıl söz.
• Gabalak: Geniş yapraklı, kabağa benzeyen bir çeşit bitki.
• Gabara: Büyük raptiye; çocukların topaç ucuna çaktığı başlık.
• Gabcuk: Mısır ve fasulyenin kurumuş dış kabukları.
• Gabızlandı: Sahiplendi, üstlendi, kendine ait gördü.
• Gabulca: Arpaya benzeyen, gernik de denilen bir tahıl.
• Gaburlamak: Sahiplenmek, üzerine almak, korumak anlamında eylem.
• Gaçmak: Kaçmak; özellikle kız kaçırmada geçen söz.

H, İ ve K Harfiyle Başlayan Kelimeler

• Heşt: Öküzlere “yürü” demek için kısa bir yöresel söz.
• İnehter: Anahtar için eski bir yöresel ad.
• Kakılmak: İlerleyememek, tıkanmak, yolu kesilmek.

R, S, Y ve Z Harfiyle Başlayan Kelimeler

• Ramuk: Römork için kısa bir yöresel ad.
• Sırıtmak: Yılışarak, sırıtarak gülmek, yüzsüzce gülümsemek.
• Yarım: Demirden yapılmış yuvarlak ölçü kabı; 18-22 kg buğday alır (Araç, Kastamonu).
• Yağniş: Yanlış, hatalı, ters anlamında bir sıfat.
• Zıranta gibi: Uzun boylu, ince yapılı kişi için bir benzetme.

Kastamonu Şivesinin Temel Özellikleri Nelerdir?

Kastamonu ağzının en belirgin özelliği, “k” ve “g” seslerinin baştaki kelimelerde sertleşmesidir. Bu yüzden “kabak” sözü “gabak”, “kalkmak” sözü “gakmak” olur. Bu değişim yalnızca Kastamonu’ya özgü değildir. Ancak burada en yoğun biçimde duyulur.

Yörede “aba” ve “abey” gibi sözler akrabalık ve saygı ilişkisini yansıtır. “Abrul-abril” gibi adlar hem ayları hem mevsim döngüsünü taşır. Tarım ve hayvancılık sözcükleri ise ilin köklü kırsal ekonomisini bugüne taşır. Bu nedenle Kastamonu ağzı yalnızca bir lehçe değildir. Aynı zamanda bir yaşam biçimidir.

Şivede ünlüler genellikle uzatılır. “Aba” sözü “aaaba” biçiminde söylenir. Bu uzatma saygı, sevgi ve yakınlık bildirir. Anlam, sesin uzunluğuna göre değişebilir; bu yüzden yazıya geçirildiğinde bağlam kaybolur. Yörenin yaşlıları bu ses farklarını hâlâ korur.

Öte yandan, Kastamonu şivesinin standart Türkçeye uzaklığı abartılmamalıdır. Kelime dağarcığının büyük bölümü ortaktır. Yalnızca günlük hayatın bazı sözleri, özellikle köy yaşamına ait kelimeler farklıdır. Bu yüzden Kastamonulu bir Türk, bir Anadolulu ile rahatça anlaşır.

Yöresel Kelimeler Neden Kaybolmaktadır?

Köyden kente göç, televizyonun yaygınlaşması ve dijital iletişim, yöresel kelimelerin en büyük düşmanıdır. Özellikle genç nesil, standart Türkçe konuşmayı bir başarı ölçütü sayar. Bu yüzden evde bile “abar” yerine “haber” demeye başlar. Sonuçta kırsal köklerden kopan bir dil kuşağı oluşur.

Eğitim sistemi de standart Türkçeyi özendiren bir role sahiptir. Okulda yöresel kelimeyi konuşmak bazen alay konusu olur. Bu tutum, çocuğun anadilini utançla örmtmesine yol açar. Oysa yöresel dil, bir kültürün taşıyıcısıdır; kaybolduğunda yalnızca söz değil, hatıra da yok olur.

Kastamonu’da bu kayıp hızlı yaşanıyor. Köy okullarının kapanması, nüfusun yaşlanması ve İstanbul’a göç en önemli etkenler. Bu yüzden “ababora”, “gakaç olmak”, “gakırdak” gibi sözler artık yalnızca yaşlılarda duyulabiliyor. Onlar da geçtiğinde, bu kelimeler sözlüklerde kalakalacak.

Yine de umut tam kaybolmuş değildir. Yörenin dernekleri, üniversitesi ve yerel basını dili canlı tutmaya çalışıyor. 37 Haber olarak bu sözlük, dilin hafızasına bir katkıdır. Okurlarımız kendi bildikleri sözleri yazıp gönderirse, bu liste zamanla büyür ve kaybı biraz olsun yavaşlatır.

Kastamonu Ağzı Köyden Şehre Nasıl Değişir?

Kastamonu merkezde şive standart Türkçeye yaklaşır. Bunun nedeni, kentin eğitim, yönetim ve ticaret merkezi olmasıdır. Buna karşılık ilçelerde ağız daha keskin ve özgün kalır. Özellikle Taşköprü, Araç, İnebolu, Cide ve Daday’da eski sözler günlük hayatta hâlâ canlıdır.

Sahil ilçeleriyle iç kesimler arasında da fark vardır. Nitekim sahil, deniz ticareti ve göçler nedeniyle daha çok dış etki aldı. İç kesimler ise dağlarla çevrili olduğu için daha kapalı kaldı. Bu yüzden Cide ile Daday, aynı ilin iki farklı ağzını taşır. Hatta köy arasında fark daha da belirginleşir.

Aynı kelime farklı ilçelerde farklı anlam taşıyabilir. Örneğin “abar”, merkezde “haber” iken, bir köyde “görüntü, durum” anlamına da gelir. Dolayısıyla bu sözlükte her sözün yanında ilçe adı yer alır. Bu bilgi, hem doğrulama hem de okurun kendi bölgesini tanıması içindir.

Şehre göçmüş Kastamonulular, İstanbul’da gurbet derneklerinde dili yaşatmaya çalışır. Böylece bu derneklerin düğün, yaren ve sohbet gecelerinde Kastamonu ağzı bir kimlik işareti olur. Yörenin müziği, türküleri ve yemekleri gibi, dili de hemşehri bağını koruyan bir köprüdür. Üstelik şive, gurbette de varlığını sürdürür.

Merak Ettikleriniz

Kastamonu şivesi için resmi bir sözlük var mı?

Evet, Türk Dil Kurumu’nun Derleme Sözlüğü Kastamonu kelimelerini kaydeder. Ayrıca Kastamonu Üniversitesi’nin Kelime.com veritabanı da ilin ağzını derlemektedir. Bu yazıdaki sözlerin büyük bölümü bu iki kaynakta yer alır. Bazıları ise yalnızca topluluk derlemelerinden geldiği için teyit bekler.

Kastamonu’da en çok hangi kelimeler farklı konuşulur?

Özellikle “k” ve “g” ile başlayan kelimeler değişir. Örneğin “kabak” yerine “gabak”, “kalk” yerine “gak” denir. Ayrıca akrabalık sözleri (“aba”, “abey”) ve tarım terimleri (“gağut”, “yarım”) yöreye özgüdür. Dolayısıyla bu kelimeler Kastamonulu için gündelik, dışarıdan gelen için yabancıdır.

“Gabak” kelimesi yalnızca Kastamonu’ya mı özgüdür?

Hayır; Karadeniz ve İç Anadolu’nun bazı illerinde de “gabak” geçer. Ancak Kastamonu’da özellikle köylerde hâlâ canlıdır. Bunun sebebi, ilin hem Karadeniz hem İç Anadolu geçiş kuşağında olmasıdır. Dolayısıyla şive, iki bölgenin ortak mirasını taşır.

Yöresel kelimeler günümüzde hâlâ kullanılıyor mu?

Evet; ama giderek azalıyor. Özellikle yaşlı Kastamonuluların ağzında “abar”, “gağut”, “gabızlandı” hâlâ duyulur. Buna karşılık gençler yalnızca standart Türkçe konuşmayı tercih ediyor. Bu yüzden bu sözlük hem bir hatırlatma, hem de bir kayıt işidir. Aksi hâlde çoğu söz, yaşlılarla birlikte kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya.

Kastamonu şivesi başka hangi illere benzer?

Sinop, Bartın, Karabük ve Çankırı ile en yakın akrabadır. Çünkü bu iller, tarihte Kastamonu Eyaleti’nin parçasıydı. Bu yüzden ağızda ortak sözler yoğundur. Yine de her ilin kendi rengi vardır. Örneğin Sinop sahil ağzı, Kastamonu iç kesiminden belirgin biçimde ayrılır.