Çakıdan Bıçkıya Asırlık Ustalık: Kastamonu Tosya’da Çeliğe İşlenen Sanat
Pirinci, bağları, tarhanası ve helvasıyla tanınan Kastamonu’nun Tosya ilçesi, yüzyıllardır yaşatılan bıçakçılık geleneğiyle de dikkat çekiyor. Manda boynuzundan şekillendirilen saplar, ustaların elinde işlenen çelik ve kendine özgü testere dişleriyle Tosya çakısı ile bıçkısı, ilçenin kültürel hafızasını bugüne taşıyor.
Kastamonu Tosya’nın meşhur çakısı ve bıçkısının özellikleri nelerdir? Tosya bıçakçılığının tarihi, Ali Bayrak ve eski ustalar ile geleneksel Tosya çakısının yapım hikâyesi.
Kastamonu’nun köklü ilçelerinden Tosya denildiğinde akla ilk gelen ürünlerden biri kuşkusuz pirinçtir. Ancak ilçenin geçmişten bugüne uzanan kültürel zenginliği yalnızca pirinçle sınırlı değildir. Tosya kapısı, kesesi, üzüm bağları, helvası, tarhanası ve geleneksel el sanatları da ilçenin kimliğinde önemli bir yere sahiptir. Bunların arasında özel bir yere sahip olanlardan biri ise Tosya çakısı ve bıçkısıdır.
Çeliğin ateşle, manda boynuzunun ise ustaların elleriyle şekillendiği bu zanaat, bir dönem bağ ve bahçelerde ihtiyaçtan doğan basit bir el aletini zaman içerisinde Tosya’yı temsil eden geleneksel ürünlerden birine dönüştürdü.
Kastamonu Haber ekibimizden Ertuğrul Köse’nin derlediği bilgilere göre Tosya bıçakçılığının kesin olarak ne zaman ve nasıl başladığı bilinmese de ilçede oldukça eski dönemlerden beri bıçakçılık yapıldığı biliniyor. Geçmişte ustalar ekmek bıçağından kınlı bıçağa, makastan çakıya ve özellikle bağ işlerinde kullanılan bıçkıya kadar farklı ürünler imal ediyordu.
Tosya Bıçakçılığının Geçmişi
Tosya’da bıçakçılık sanatının ilçeye nereden geldiğine ilişkin kesin bir tarih bulunmuyor. Ancak geçmişten aktarılan bilgiler, bu zanaatın ilçenin günlük hayatıyla ve özellikle bağcılık kültürüyle yakından ilişkili olduğunu gösteriyor.
Tosyalı ustaların ürettiği ürünler arasında bıçkı, diğerlerinden farklı bir öneme sahipti. Bunun temel nedeni ise Tosya’daki bağ, bahçe ve tarımsal üretim kültürüydü.
Bıçkı, özellikle dal kesme ve budama işlerinde kullanılan oldukça işlevsel bir araçtı. Keskin ve testere biçimindeki yapısı sayesinde bilek kalınlığına ulaşan dalların dahi kesilebilmesi, onu bağ ve bahçe sahiplerinin vazgeçilmez el aletlerinden biri haline getirdi.
Ancak zaman içerisinde bıçkı yalnızca işlevsel bir tarım aracı olmaktan çıktı. Ustaların sap, çelik ve süsleme üzerindeki çalışmaları sayesinde estetik değer taşıyan geleneksel bir el sanatı ürününe dönüştü.
Tosya bıçakçılık tarihinde adı öne çıkan ustalar arasında Şeyh Şaban oğlu ve “Tüfekçi Yüzbaşısı” olarak bilinen Mehmet Necip Efendi, Vidinli İbrahim Usta ve Ali Bayrak bulunuyor.
Tosya Bıçağı
Vidinli İbrahim Usta Bıçkıya Estetik Kazandırdı
Tosya bıçakçılık tarihinin dikkat çeken isimlerinden biri Vidinli İbrahim Usta olarak biliniyor.
Aktarılan bilgilere göre İbrahim Usta önce Taşköprü’ye göç etti. Daha sonra Tosya’da bıçakçılık sanatının gelişmiş olduğunu öğrenerek Tüfekçi Yüzbaşısı Mehmet Efendi ile irtibata geçti. Mehmet Efendi’nin daveti üzerine Tosya’ya gelen İbrahim Usta burada yaşamaya ve sanatını sürdürmeye başladı.
Vidinli İbrahim Usta’yı önemli kılan özelliklerden biri, bıçkının görünümüne verdiği önemdi. Onun ustalığıyla birlikte daha çok tarımsal amaçlarla kullanılan bıçkının estetik yönünün de geliştiği aktarılıyor.
Böylece bıçkı yalnızca bağ ve bahçede kullanılan bir araç olmaktan çıkarak, kını içerisinde kişinin yanında taşıdığı geleneksel bir ürüne dönüşmeye başladı.
İbrahim Usta hakkında anlatılanlar aynı zamanda dönemin zanaatkâr anlayışını da yansıtıyor. Rivayetlere göre usta bir bıçkı yapıp sattıktan sonra kazandığı para tükenmeden yenisini üretmezdi. Bekâr olduğu ve geçimini yalnızca kendi ihtiyaçları doğrultusunda sürdürdüğü anlatılan İbrahim Usta, Tosya bıçakçılık tarihinin renkli isimlerinden biri olarak hafızalarda kaldı.
Ustaların Ustası Ali Bayrak
Tosya’da bıçakçılık denildiğinde öne çıkan en önemli isimlerden biri ise Ali Bayrak.
Ali Bayrak’ın Tosya’daki bıçakçılık sanatını adeta simge haline getirdiği, süslemeli çakılar ve bıçkılar konusunda büyük bir ustalığa ulaştığı aktarılıyor. Özellikle kemik işçiliğindeki maharetiyle ün kazanan Bayrak, kendisinden sonraki bıçak ustalarının yetişmesinde de önemli rol oynadı.
Öyle ki Ali Bayrak’ın kemik işlemedeki ünü Tosya’da halk arasında kullanılan esprili bir söze dahi yansıdı:
“Çok sırıtma, Ali Bayrak görmesin; dişlerini bıçak sapı yapar.”
Kuşaktan kuşağa aktarılan bu söz, aslında bir ustanın ilçedeki şöhretinin ve zanaatıyla ne kadar özdeşleştiğinin de göstergesi.
Ali Bayrak ve onun gibi ustaların çalışmaları sayesinde Tosya’da bıçakçılık yalnızca ekonomik bir uğraş olarak kalmadı. Usta-çırak ilişkisi içerisinde aktarılan bilgi, el becerisi ve üretim kültürü ilçenin geleneksel mirasının parçalarından biri haline geldi.
Tosya Bıçkısı
Tosya Bıçkısı Nasıl Yapılıyor?
Geleneksel Tosya bıçkısının üretimi oldukça zahmetli ve çok aşamalı bir el işçiliği gerektiriyor.
Bıçkının en karakteristik bölümlerinden biri sapı. Geleneksel üretimde sap için manda boynuzu kullanılıyor. Boynuz önce ısıtılarak düzleştiriliyor, ardından keser yardımıyla istenilen forma getiriliyor. Bileyi taşında keser izleri giderildikten sonra eğeleme işlemine geçiliyor.
Daha sonra bilezik kısmı hazırlanıyor. Testere ile açılan bölüm eğe kullanılarak düzeltiliyor ve paslanmaz çelikten hazırlanan bilezik buraya yerleştiriliyor.
Bıçkının metal yüzünün hazırlanması ise ayrı bir ustalık gerektiriyor. Paslanmaz veya dövme çelikten hazırlanan yüzler örste dövülüyor ve sapın biçimine göre şekillendiriliyor. Ustalar ürettikleri bıçkıların üzerine kendi işaretlerini veya amblemlerini de vurabiliyor.
Çeliğin sertlik kazanması için ocakta ısıtılan metal yüz yağa daldırılarak su verme işlemi gerçekleştiriliyor. Ardından oluşabilecek eğrilikler gideriliyor ve yüzey taş, keçe, yağlı keçe ve fırça gibi farklı aşamalardan geçirilerek parlatılıyor.
Sap ve metal kısım pimlerle birbirine sabitlendikten sonra son şekillendirme işlemleri yapılıyor. Sap kazınıyor, zımparalanıyor, işleniyor ve parlatılıyor.
Son aşamada ise bıçkının dişleri açılıyor ve kesici bölüm bileniyor.
Geleneksel üretimde yaklaşık 2 santimetreden 20 santimetreye kadar farklı büyüklüklerde bıçkılar yapılabildiği belirtiliyor. Böylece kullanım amacına göre farklı boyutlarda ürünler ortaya çıkıyor.
Tosya Çakısının Özellikleri Neler?
Tosya’nın geleneksel bıçakçılık kültürünün en bilinen ürünlerinden biri de Tosya çakısı.
Tosya ilçe merkezinde ustalar tarafından elde üretilen geleneksel çakıların en dikkat çekici özelliği, kullanım ihtiyacına göre biçimlenen yapılarıdır. Geleneksel örneklerde bir yüz normal kesici ağız şeklinde hazırlanırken diğer bölüm testere dişli olarak tasarlanabiliyor.
Bu özellik Tosya çakısını özellikle bağ ve bahçe işleri açısından kullanışlı hale getiriyor. Testere dişli bölüm küçük dalların kesilmesi ve çeşitli tarımsal işlerde kullanılabilirken düz kesici yüz günlük ihtiyaçlarda değerlendirilebiliyor.
Çakının geleneksel sapının hazırlanmasında da manda boynuzu önemli bir yere sahip. Manda boynuzu uygun ölçülerde kesildikten sonra törpü ve çeşitli el aletleriyle biçimlendiriliyor.
Kesici yüzlerde ise dayanıklılığı artırmak amacıyla çelik kullanılıyor. Ustanın malzeme seçimi, ısıl işlem, bileme ve işleme becerisi ürünün keskinliğini ve kullanım ömrünü doğrudan etkiliyor.
Tosyalı ustalar yalnızca çakı ve bıçkı değil, mutfak kullanımına yönelik farklı boyutlarda bıçaklar da üretmiş; bu ürünlerde kemik, boynuz veya sert ağaç gibi farklı sap malzemelerinden yararlanılmıştır.
Çelikten Daha Fazlası: Tosya’nın Yaşayan Kültürel Mirası
Bir çakının değerini yalnızca keskinliğiyle ölçmek mümkün değil. Özellikle geleneksel el işçiliğiyle üretilen ürünlerde ustanın bilgisi, kullandığı yöntem, yaptığı süsleme ve kendisinden önceki ustalardan öğrendikleri de ürünün bir parçasıdır.
Tosya çakısı ve bıçkısı da tam olarak böyle bir kültürün ürünü.
Bağcılığın ve bahçeciliğin ihtiyaçlarından doğan bıçkı, zamanla usta ellerde estetik bir kimlik kazanırken; çakı da Tosya’nın adıyla anılan geleneksel ürünlerden biri haline geldi.
Bir zamanlar ocakta kızdırılan çeliğin çekiç seslerinin yükseldiği küçük atölyeler, yalnızca üretim yapılan yerler değildi. Aynı zamanda ustanın çırağa bildiklerini aktardığı, yılların tecrübesinin yeni kuşaklara geçtiği birer kültür mekânıydı.
Bugün Tosya denildiğinde pirincinden tarhanasına, helvasından bağlarına kadar çok sayıda yerel değer akla geliyor. Ancak ilçenin el emeğine dayalı üretim kültürünün en dikkat çekici örneklerinden Tosya çakısı ve bıçkısı, farklı bir hikâye anlatıyor.
Bu hikâye; manda boynuzunu şekillendiren ellerin, örste dövülen çeliğin, ateşin karşısında geçen yılların ve ustadan çırağa aktarılan bir mesleğin hikâyesi.
Kısacası Tosya çakısının keskin yüzünde yalnızca çelik değil, Tosya’nın yüzyıllara uzanan zanaat hafızası da parlıyor.
Yorumlar